ROZDZIAŁ I. CHCIEĆ.
Czy człowiek musi się zainteresować, żeby wybrać?
Marki każdego dnia zabiegają o uwagę.
Projektują opakowania, tworzą reklamy, budują rozpoznawalność, poszukują wyróżników i kolejnych sposobów docierania do odbiorców.
W tej aktywności łatwo jednak pomylić dwie rzeczy. To, że marka próbuje zainteresować człowieka, nie oznacza jeszcze, że zainteresowanie rzeczywiście się pojawiło. Podobnie zauważenie produktu nie jest równoznaczne z pojawieniem się potrzeby jego posiadania.
Ale istnieje również druga strona tego zagadnienia.
Człowiek może sięgnąć po produkt, który kupuje od lat, bez ponownego analizowania jego zalet, rozważania alternatyw czy odczuwania szczególnej ciekawości.
Może dokonać wyboru z przyzwyczajenia. Może też kupić coś, czego wcale nie pragnie, ponieważ potrzebuje określonego rezultatu.
Czy w takich sytuacjach CHCIEĆ przestaje mieć znaczenie?
To pytanie jest dla mnie ważniejsze niż próba znalezienia jednej uniwersalnej odpowiedzi na to, dlaczego ludzie kupują. W mojej perspektywie CHCIEĆ nie oznacza obowiązkowego pierwszego etapu każdej decyzji.
Jest obszarem analizy tego, dlaczego określona możliwość może być dla człowieka istotna – również wtedy, gdy jej znaczenie ukształtowało się wcześniej lub nie jest świadomie rozważane w momencie działania.
Czym właściwie jest CHCIEĆ?
CHCIEĆ to obszar analizy powodów, dla których określona propozycja może nabierać, zachowywać lub odzyskiwać znaczenie dla człowieka w kontekście jego potrzeb, celów, motywacji i sytuacji.
Interesuje mnie zarówno moment odkrywania nowej możliwości, jak i znaczenie propozycji, którą człowiek już zna. Nie ograniczam tego pojęcia do pragnienia zakupu.
Przedmiotem CHCIEĆ może być rozwiązanie problemu, osiągnięcie rezultatu, określone doświadczenie, wygoda, poczucie bezpieczeństwa, ciekawość albo inna możliwość, którą człowiek uznaje za istotną.
Nie oznacza to, że wszystkie te motywacje występują jednocześnie. Nie oznacza również, że można je odczytać bezpośrednio z opakowania, reklamy czy strony internetowej.
W analizie marketingowej CHCIEĆ pozwala przede wszystkim postawić pytanie:
Co w tej propozycji, jej komunikacji lub kontekście kontaktu może mieć znaczenie dla człowieka – i skąd o tym wiemy?
To pytanie nie jest jeszcze odpowiedzią. Jest początkiem analizy.
Widoczność nie jest tym samym co istotność
Wyobraźmy sobie półkę sklepową.
Na jednym z opakowań pojawia się intensywny kolor. Na innym duży komunikat o nowości. Kolejne wykorzystuje charakterystyczny kształt, a jeszcze inne podkreśla określoną korzyść.
Każdy z tych elementów może spełniać inne zadanie. Kolor może pomagać wyróżnić produkt. Znany znak marki może ułatwiać rozpoznanie. Komunikat o nowości może budzić ciekawość. Informacja o zastosowaniu może wskazywać korzyść istotną w określonej sytuacji.
Nie należy jednak automatycznie uznawać, że każdy zauważony bodziec wywołuje zainteresowanie samą propozycją marki. Człowiek może zauważyć opakowanie i je zignorować. Może zainteresować się reklamą, ale nie produktem.
Może także rozpoznać znaną markę i wybrać ją bez szczególnego zainteresowania komunikatem.
Dlatego w analizie CHCIEĆ rozdzielam trzy pytania:
- Czy propozycja ma szansę zostać zauważona lub przywołana z pamięci?
- Co może sprawiać, że jest istotna dla odbiorcy?
- Czy istnieją dowody, że taka istotność rzeczywiście występuje?
Te pytania są ze sobą powiązane, ale nie są równoznaczne.
CHCIEĆ nie zawsze zaczyna się od nowa
Jednym z najważniejszych wyzwań dla tej perspektywy są zakupy rutynowe. Człowiek wchodzi do sklepu i sięga po tę samą kawę, mleko albo pastę do zębów. Nie musi porównywać ofert. Nie musi szukać nowych argumentów. Nie musi też świadomie zastanawiać się, dlaczego właśnie ten produkt jest dla niego odpowiedni.
Jego zachowanie może wynikać z wcześniejszych doświadczeń, przyzwyczajenia, rozpoznawalności lub utrwalonego sposobu działania. [2, 3] Nie byłoby uzasadnione twierdzenie, że przy każdym takim zakupie marka ponownie uruchamia CHCIEĆ.
Nie oznacza to jednak, że wcześniejsze powody zainteresowania nigdy nie miały znaczenia. Mogły uczestniczyć w ukształtowaniu preferencji, nawyku lub sposobu postrzegania produktu. Mogły też z czasem utracić znaczenie, podczas gdy sam nawyk pozostał.
Dlatego w analizie CHCIEĆ dopuszczam trzy odmienne sytuacje:
- Pojawienie się istotności. Człowiek odkrywa propozycję lub dostrzega w niej coś, co wcześniej nie miało dla niego znaczenia.
- Utrzymywanie istotności. Propozycja pozostaje związana z potrzebą, celem lub oczekiwaniem, nawet jeżeli człowiek nie analizuje tego za każdym razem.
- Brak rozpoznawalnego CHCIEĆ w danym momencie. Zachowanie jest tak silnie rutynowe lub sytuacyjne, że nie mamy podstaw do przypisywania mu odrębnego, świadomego zainteresowania.
To trzecie rozróżnienie jest szczególnie ważne.
Nie chcę, aby CHCIEĆ-MIEĆ-BRAĆ stało się konstrukcją, w której każdą decyzję można wyjaśnić jedynie poprzez dopasowanie faktów do wcześniej przyjętych pojęć. Jeżeli nie potrafimy rozpoznać CHCIEĆ, powinniśmy to uczciwie odnotować.
Czy ciekawość oznacza CHCIEĆ?
Ciekawość może być ważnym źródłem zainteresowania. Nie jest jednak jednoznaczna z chęcią wyboru, zakupu czy posiadania. [4] Wyobraźmy sobie reklamę opartą na zaskakującej historii. Człowiek chce dowiedzieć się, jak ta historia się zakończy.Ogląda reklamę do końca. Być może ją zapamiętuje i opowiada o niej znajomym. Ale czy chce produktu?
Niekoniecznie. W tym przypadku przedmiotem zainteresowania może być sama historia, a nie propozycja marki. Podobnie nowe opakowanie może wzbudzić ciekawość wyglądu lub nazwy, która nie przerodzi się w zainteresowanie zawartością.
W analizie CHCIEĆ musimy więc zadawać dodatkowe pytanie: Czego właściwie człowiek może chcieć w tej sytuacji?
Dowiedzieć się więcej? Obejrzeć komunikat? Spróbować produktu? Rozwiązać problem? Doświadczyć określonej korzyści? Dopiero rozpoznanie przedmiotu zainteresowania pozwala ostrożniej interpretować rolę komunikacji.
Nie zawsze chcemy produktu. Czasami chcemy rezultatu.
Człowiek kupuje środek do usunięcia trudnej plamy. Nie musi pragnąć samego produktu. Może przede wszystkim chcieć pozbyć się problemu. Podobnie zakup części zamiennej czy usługi naprawczej może wynikać z konieczności przywrócenia określonego stanu, a nie z zainteresowania samą kategorią.
To istotne rozróżnienie.
Jeżeli marketer ograniczy CHCIEĆ do atrakcyjności produktu, może nie dostrzec właściwego powodu, dla którego propozycja jest rozważana. Z punktu widzenia CHCIEĆ ważniejsze może być to, co człowiek chce osiągnąć, uniknąć lub zmienić.
Nie każda motywacja ma charakter pozytywnego pragnienia. Czasami wynika z konieczności, dyskomfortu, obawy lub potrzeby wykonania obowiązku.
Perspektywa CHCIEĆ powinna pozostawać otwarta na wszystkie te sytuacje.
Skąd mogą pochodzić powody zainteresowania?
Na potrzeby praktycznej analizy proponuję sześć obszarów poszukiwania potencjalnych motywacji. Nie jest to zamknięta klasyfikacja zachowań konsumenckich.
- Potrzeba lub problem. Propozycja może odpowiadać na sytuację wymagającą rozwiązania.
- Cel lub oczekiwany rezultat. Człowiek może postrzegać produkt albo usługę jako środek do osiągnięcia zamierzonego efektu.
- Ciekawość i odkrywanie. Nowa możliwość może skłaniać do zainteresowania, mimo braku wcześniejszego zamiaru zakupu.
- Oczekiwane doświadczenie. Znaczenie mogą mieć przyjemność, emocje, estetyka, wygoda albo wyobrażenie przyszłego doświadczenia.
- Kontekst sytuacyjny. Okoliczności mogą sprawić, że coś wcześniej mało istotnego staje się ważne.
- Pamięć i wcześniejsze doświadczenie. Znana propozycja może pozostawać dostępna w pamięci i być ponownie rozważana lub wybierana, choć nie zawsze towarzyszy temu nowe, świadome zainteresowanie.
W praktyce te obszary mogą się ze sobą łączyć. Nie służą przypisywaniu ludzi do sztywnych kategorii, ale pomagają rozpoznawać różne możliwe źródła znaczenia propozycji.
CHCIEĆ w punkcie styku marki z człowiekiem
Moim punktem odniesienia jest człowiek podejmujący decyzję.
Nie oznacza to jednak, że analizując komunikację marki, uzyskuję automatycznie dostęp do jego rzeczywistych myśli, pragnień i motywacji. Punktem styku może być opakowanie, reklama, strona internetowa, ekspozycja sklepowa, rozmowa, rekomendacja lub doświadczenie użytkowania.
Każdy z tych elementów można badać z perspektywy CHCIEĆ.
Proponuję przy tym rozróżniać cztery poziomy analizy:
- Obserwacja. Co rzeczywiście przedstawia punkt styku? Jakie informacje, symbole, obietnice lub rozwiązania są w nim obecne?
- Hipoteza mechanizmu. W jaki sposób analizowane elementy mogą wpływać na zainteresowanie, istotność lub przypomnienie propozycji?
- Kontekst odbiorcy. Dla kogo, w jakiej sytuacji i z jakich powodów proponowany mechanizm może mieć znaczenie?
- Dowody i niewiadome. Jakie dane potwierdzają interpretację? Co pozostaje hipotezą? Jak można ją sprawdzić?
To rozróżnienie pozwala marketerowi oddzielić ocenę projektu od oceny rzeczywistych reakcji ludzi.
CHCIEĆ w praktyce – trzy różne sytuacje
Nowy napój.
Producent wprowadza napój w intensywnie kolorowym opakowaniu, komunikując nowy smak i orzeźwienie. Obserwujemy wyróżniającą się identyfikację wizualną, informację o nowości i obietnicę określonego doświadczenia.
Hipoteza CHCIEĆ: komunikacja może wzbudzać ciekawość nowego smaku oraz wiązać produkt z potrzebą orzeźwienia.
Nie wiemy jednak, czy konsumenci faktycznie zauważają opakowanie, czy nowy smak ich interesuje i czy komunikat wpływa na wybór. Nie powinniśmy zatem utożsamiać obecności tych elementów z udowodnioną skutecznością.
Znana kawa
Człowiek regularnie kupuje tę samą kawę. W danym momencie może nie poszukiwać nowych argumentów ani świadomie rozważać jej zalet.
Analiza CHCIEĆ nie musi wykazywać nowego zainteresowania. Może natomiast wskazać pytania o wcześniejsze doświadczenia, utrwalone preferencje oraz rolę kontekstu zakupowego.
Nie mamy jednak podstaw, żeby automatycznie uznać rutynowy zakup za potwierdzenie aktualnej, świadomej chęci posiadania tej właśnie kawy.
Produkt kupowany z konieczności
Człowiek poszukuje środka do usunięcia trudnej plamy. Motywacją może być rozwiązanie problemu, a nie zainteresowanie kategorią.
Komunikacja obiecująca skuteczność w tej sytuacji może mieć większe znaczenie niż elementy zaprojektowane wyłącznie po to, aby przyciągać wzrok. Nie oznacza to jednak, że sam komunikat o skuteczności wystarcza do wyboru konkretnej marki.
Tutaj pojawia się granica między CHCIEĆ a MIEĆ.
Powyższe przykłady są hipotetyczne. Służą wyjaśnieniu sposobu analizy, a nie przedstawieniu wyników badań konsumenckich.
Gdzie kończy się CHCIEĆ, a zaczyna MIEĆ?
To jeden z najważniejszych punktów całej autorskiej perspektywy.
CHCIEĆ pomaga analizować, dlaczego propozycja może być dla człowieka istotna.
MIEĆ będzie pomagać analizować, dlaczego określona propozycja może zostać uznana za wartą wyboru wobec innych możliwości, kosztów i oczekiwań.
Przykładowo człowiek może potrzebować napoju podczas podróży.
CHCIEĆ pozwala zapytać, co sprawia, że możliwość zaspokojenia pragnienia jest w tej sytuacji istotna i dlaczego określony rodzaj napoju może znaleźć się w obszarze zainteresowania.
MIEĆ pozwala zapytać, co uzasadnia wybór konkretnego produktu.
BRAĆ będzie dotyczyć warunków i okoliczności, które mogą pomagać w realizacji decyzji albo ją utrudniać.
Nie są to jednak trzy niezależne procesy psychologiczne. Przy rzeczywistym wyborze rozpoznanie istotności propozycji, ocena jej wartości i gotowość do działania mogą występować jednocześnie.
Trzy pojęcia są narzędziami stawiania pytań, a nie obowiązkowymi etapami zachowania.
Jak marketer może wykorzystać CHCIEĆ?
Proponuję rozpocząć od siedmiu pytań diagnostycznych.
- Co analizuję? Jaki konkretny punkt styku, produkt, komunikat lub sytuację poddaję ocenie?
- Co może mieć znaczenie dla człowieka? Jaką potrzebę, cel, problem, możliwość lub oczekiwanie może przywoływać propozycja?
- Czy zainteresowanie ma się dopiero pojawić, czy może istnieć już wcześniej? Czy analizujemy nową propozycję, znaną markę, powtarzalny zakup czy zachowanie rutynowe?
- Czego dokładnie może dotyczyć zainteresowanie? Produktu, komunikacji, doświadczenia, informacji czy oczekiwanego rezultatu?
- Dla kogo i w jakich okolicznościach może to mieć znaczenie? Jakie sytuacje lub cechy odbiorców są istotne dla naszej hipotezy?
- Jakimi dowodami dysponuję? Co wynika z obserwacji punktu styku, a co potwierdzają dane dotyczące rzeczywistych odbiorców?
- Czego jeszcze nie wiem? Jakie badanie, porównanie lub obserwacja mogłyby pomóc sprawdzić moją interpretację?
Celem nie jest udzielenie siedmiu pozytywnych odpowiedzi. Celem jest rozpoznanie, które elementy propozycji rzeczywiście mogą być istotne, które wymagają sprawdzenia i gdzie marketer może dostrzec potencjalny problem.
Kiedy CHCIEĆ nie wystarcza?
Człowiek może być zainteresowany propozycją, ale uznać jej wartość za niewystarczającą. Może uważać produkt za wartościowy, ale nie mieć możliwości zakupu. Może również działać rutynowo, bez ponownego, świadomego zainteresowania.
To pokazuje, że CHCIEĆ nie pozwala samodzielnie wyjaśnić całej decyzji. Nie służy też do przewidywania zachowania wyłącznie na podstawie atrakcyjności komunikatu. W praktyce analiza CHCIEĆ ma pomóc rozpoznać możliwe źródła istotności propozycji oraz wskazać, co należałoby sprawdzić.
Nie zastępuje badań konsumenckich ani analizy wyników rynkowych.
CHCIEĆ wobec istniejącej wiedzy
Przedstawiona perspektywa korzysta z zagadnień od dawna obecnych w psychologii konsumenta i naukach o marketingu.
Badania nad przetwarzaniem informacji reklamowej wskazują znaczenie motywacji, możliwości i zdolności odbiorcy do przetwarzania komunikatu. [1]
Badania nad ciekawością pozwalają oddzielić dążenie do zdobycia informacji od innych motywacji. [4]
Badania nad nawykami i rozpoznawalnością marek pokazują z kolei, dlaczego nie każda decyzja musi wynikać z ponownego, świadomego rozważania oferty. [2, 3]
Nie przedstawiam tych mechanizmów jako własnych odkryć. Autorski charakter CHCIEĆ-MIEĆ-BRAĆ dotyczy sposobu organizowania pytań o relację między działaniami marki a decyzją człowieka.
O rzeczywistej wartości tej perspektywy będzie decydować jej użyteczność w analizie, projektowaniu i ocenie działań marketingowych.
To wymaga dalszego sprawdzania, także przez innych praktyków.
Co wynika z analizy CHCIEĆ?
CHCIEĆ nie jest synonimem zauważenia reklamy, sympatii do marki ani zamiaru zakupu. Nie wymaga również, aby przy każdym wyborze pojawiała się nowa, świadoma potrzeba.
W tej perspektywie CHCIEĆ pomaga rozpoznawać, dlaczego propozycja może nabierać, zachowywać lub odzyskiwać znaczenie dla człowieka.
Czasami źródłem takiego znaczenia będzie istniejący problem. Innym razem odkryta możliwość, ciekawość, oczekiwane doświadczenie lub określona sytuacja.
Niekiedy nie uda nam się rozpoznać odrębnego CHCIEĆ w analizowanym zachowaniu.
I to również jest odpowiedź, którą metoda musi dopuszczać. Nie chodzi o dopasowanie każdej decyzji do trzech słów. Chodzi o stawianie pytań, które pozwalają uważniej przyglądać się relacji marki z człowiekiem.
A następnie odróżniać to, co rzeczywiście wiemy, od tego, co dopiero próbujemy zrozumieć.

Moim punktem odniesienia jest człowiek podejmujący decyzję. Interesuje mnie nie tylko to, co marka komunikuje, ale również to, co z tej komunikacji wynika dla odbiorcy.
Daniel Potoczny. Autor CHCIEĆ-MIEĆ-BRAĆ. Praktyk marketingu, CEO agencji marketingowej montovnia.com
Literatura i źródła
[1] MacInnis, D. J., Moorman, C., Jaworski, B. J. (1991). Enhancing and Measuring Consumers’ Motivation, Opportunity, and Ability to Process Brand Information from Ads. Journal of Marketing, 55(4), 32–53. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/002224299105500403
[2] Hoyer, W. D., Brown, S. P. (1990). Effects of Brand Awareness on Choice for a Common, Repeat-Purchase Product. Journal of Consumer Research, 17(2), 141–148. https://academic.oup.com/jcr/article-abstract/17/2/141/1861185?redirectedFrom=fulltext
[3] Wood, W., Neal, D. T. (2009). The Habitual Consumer. Journal of Consumer Psychology, 19(4), 579–592. https://doi.org/10.1016/j.jcps.2009.08.003
[4] Loewenstein, G. (1994). The Psychology of Curiosity: A Review and Reinterpretation. Psychological Bulletin, 116(1), 75–98. https://psycnet.apa.org/doiLanding?doi=10.1037%2F0033-2909.116.1.75